De goede huisvader en de censor
Een psychopaat als Ronald Janssen is doorgaans een dankbaar thema voor de media. Liters inkt vloeien in de nadagen van zulke zaken. Het duurt meestal niet snel eer de eerste boeken verschijnen, waar dan nog liefst onmiddellijk een filmpatent op genomen wordt. Deze keer een ander verhaal echter. In volle hysterie rond de moordzaken waarin Ronald Janssen figureert als hoofdbeschuldigde, besluiten twee journalisten van de Concentra-holding, Tom De Smet en Thierry Goeman, hieromtrent een boek te publiceren met de niet mis te verstane titel “Het kan je buurman zijn”.
Hun 144 pagina’s tellend werkstuk zou naast duiding ook enkele belangrijke nieuwe elementen uit het onderzoek herbergen. Voor deze informatie zal de particulier echter wel (en dit vanaf vanaf 5 maart) een kleine vijftien euro moeten ophoesten, al kan die daags nadien wel reeds een exclusieve voorpublicatie meepikken in Het Belang van Limburg. Het zou mogelijks een mooie stijging van de oplage betekent hebben, ware het niet dat de ouders van de slachtoffers dit te elfder ure aan de oren was gekomen. Daags voor het verschijnen betekenden de ouders van de vermoorde slachtoffers bij de rechtbank van eerste aanleg dan ook een eenzijdig verzoekschrift tot stopzetting van de publicatie. De voorzitter van de rechtbank nam de redenering van de verweerders over en achtte de klacht ontvankelijk. Het boek kon desgevallend niet onmiddellijk op de markt terecht komen.
Op basis van twee motiveringen werd de geviseerde uitgeverij N.V. Linkeroevers in het ongelijk gesteld. De ouders van Shana Appeltans, Kevin Paulus en Annick Van Uytsel hebben namelijk op geen enkel ogenblik toelating verleend om gebruik te maken van de foto’s dewelke hun overleden kinderen afbeelden. Bovendien bleken in het boek details vermeld uit het gerechtelijk onderzoek die nooit eerder werden gepubliceerd. In die zin zou publicatie een schending van het geheim van onderzoek inhouden. Een voorlopig verbod werd desgevallend opgelegd, op straffe van het betalen van een dwangsom bij niet naleven van dit verbod. Aangezien het voornemen bestond om daags nadien over te gaan tot publicatie, werd dit verbod tevens opgelegd na eenzijdig verzoekschrift, bij reden van hoogdringendheid en volstrekte noodzakelijkheid. Een loutere dagvaarding in kort geding zou immers de publicatie van het boek niet belet hebben.
Om de rechtsgrond te staven gaat de magistraat vooral in op artikel 10 van de Auteursrecht dewelke zich o.a. uitspreekt over de bescherming op het recht van afbeelding. Deze stelt dat een derde niet het recht heeft een portret te reproduceren zonder toestemming van de geportretteerde of diens rechtverkrijgenden. Het feit dat deze foto’s reeds eerder in de media zijn verschenen is geen afdoende argument ter reproductie, daar een eerdere toestemming steeds bijzonder is en steeds mag worden ingetrokken. De rechtbank stelt ook dat niet overtuigend kan worden beargumenteerd dat het recht op informatie van de publieke opinie zou volstaan ter verantwoording van de publicatie. Een belangrijke nuance hierin betreft dat recht op afbeelding verloren kan gaan wanneer de beeltenis strekt tot informatie van het publiek, maar bijvoorbeeld niet wanneer commerciële doeleinden het uitgangspunt zijn. Dit is vooral van belang wanneer men de berichtgeving in de geschreven pers vergelijkt met wat uiteindelijk in het boek zou komen te staan. Binnen de termijn van zeven dagen werd ook de dagvaarding betekend teneinde een tegensprekelijke procedure te kunnen voeren. De betrokken uitgeverij wachtte deze echter niet af en besloot het boek niet te laten verschijnen, uit respect voor de nabestaanden.
Waarschijnlijk scheelt het een hap op de borrel van beide auteurs, maar hebben zij hier nu ernstige deontologische fouten begaan? Met recht en rede kan men hen in ieder geval verwijten hun intenties niet te hebben overgemaakt aan de ouders van de slachtoffers in de zaak Janssen. Of het een voldoende argument is om hun integriteit als journalist in vraag te stellen is natuurlijk een ander paar mouwen.
Wanneer men de het beslag goed leest, kan men tussen de lijnen ontwaren dat uitzonderingen hadden kunnen gelden voor journalistieke stukken. Indien hun nieuwe bevindingen in de krant zouden worden gepubliceerd, eventueel met de gewraakte foto’s, waren deze beschermd onder het recht op informatie voor het publiek. Het geheim van onderzoek geldt immers enkel voor justitie, en de persvrijheid is nog steeds belangrijk genoeg om toe te staan dat lekken kunnen worden gemeld aan het publiek. Het schoentje wringt hier echter omdat commerciële doeleinden worden nagestreefd. Het commercieel motief is duidelijk wanneer men informatie in boekvorm giet en te koop aanbiedt. Het vermelden waard is dat, mits toestemming van de ouders, en na afloop van het gerechtelijk onderzoek, het boek allicht wel mag verschijnen. De verkoop zal dan echter, en met grote waarschijnlijkheid, minder gunstig uitdraaien.
Noem het dus maar gerust opportunisme, en niet journalistiek. Want journalistieke stukken worden wel degelijk goed beschermd, wanneer ze via de pers het publiek bereiken. Maar uiteraard niet het exploiteren van informatie, dat “graantje willen meepikken” wanneer de hysterie toeslaat. Deze zaken kunnen en mogen gerust aan banden gelegd worden. Niet dat deze journalisten daarom geen goede journalisten zijn. Integendeel, een pluim op de hoed voor het vergaren van niet eerder gepubliceerd materiaal. Alleen jammer dat ze dit niet met ons wouden delen op het moment zelf. Tijd genoeg nog na de mediastorm om een boek te schrijven me dunkt…
Laat het duidelijk zijn. Hopelijk komt elke betrokken partij hier voorts ongeschonden uit. De ouders hebben de sereniteit verkregen die ze zochten, de journalisten informeren ons in de toekomst terstond, en de uitgever zal misschien voortaan toch even de betrokken partijen contacteren alvorens een boek te publiceren. Handelen zoals een goede huisvader het betaamd dus. Het zal tot betere resultaten leiden dan het wachten op een juridisch kluwen dat in werking wordt gesteld wanneer men dit even vergeet te doen.
