Een dynastie lang kunst verzamelen
Tentoonstelling Da Van Dyck a Bellotto. Luister aan het hof van Savoye
In 2011 bestaat Italië als eengemaakte staat 150 jaar. De eerste koning in 1861 heette Vittorio Emanuel II en kwam van het adellijke geslacht van het Huis Savoye. En laat nu net deze familie, een van de invloedrijkste en langst regerende hoven van Europa, doorheen de eeuwen een verfijnde artistieke interesse ontwikkeld hebben. Ze waren fanatieke kunstverzamelaars, kochten en bestelden kunstwerken in heel Europa en vooral Vlaanderen en verzamelden ze in de Galleria Sabauda. Deze werd bij de eenmaking afgestaan aan de staat en werd het latere Nationaal Museum van Turijn, dat de familie sinds de 16e eeuw als hoofdstad had gekozen. Tegen 2011 wordt de organisatie van de musea in Turijn vernieuwd en dat maakte een samenwerking met het Paleis voor Schone kunsten en de Vlaamse Kunstcollectie bijzonder interessant. Nu kan het Belgische publiek kennismaken met de prestigieuze verzameling van Italiaanse en Vlaamse kunstenaars, met onder meer Pieter Brueghel de Oude, Rubens en Van Dyck.
De tentoonstelling Da Van Dyck a Bellotto. Luister aan het hof van Savoye is opgevat als het verhaal van de ontstaansgeschiedenis van de collectie van het huis van Savoye en is die zin opgebouwd. Een gemiste kans, vond ik, omdat deze aanpak het de bezoeker soms bijzonder moeilijk maakt. Kunst geeft rijke mensen status en dat was bij deze vorsten niet anders. Tel daarbij de vele smaakwisselingen van de rich and famous en je presenteert zoniet de kenner, dan toch zeker de leek die vol enthousiasme een poging doet om kunst te smaken, een vrij chaotisch overzicht die hem misschien doet besluiten om het maar te laten voor wat het is. Ik liet me niet ontmoedigen en werd beloond door ontroering.
Het enige schilderij in de inkomruimte zet meteen de toon en verklaart de ondertitel ‘Luister aan het hof van Savoye’; de bezoeker loopt van de grote open trap pal op een monumentaal doek van Van Dyck. Het pronktafereel van Prins Thomas van Savoye Carignano is een doek dat gemaakt werd in opdracht en dus bedoeld ter meerdere eer en glorie van het hof. Het toont de prins op een prachtig wit steigerend paard. Iedereen kent zulke taferelen uiteraard, maar in levende lijve voor het gigantische schilderij staan (ongeveer 3 bij 2 meter groot) en de fijnste penseeltrekken kunnen onderscheiden, het laat een diepe indruk na. Bovendien zorgt de subtiele belichting voor de statige sfeer die dit meesterwerk nodig heeft. Openen met één van de hoogtepunten uit de Galleria Sabauda creëert aan de andere kant ook grote verwachtingen voor het vervolg, en die worden jammer genoeg niet altijd ingevuld. Save the best for last?
Wanneer ik zaal 1 binnenwandel, word ik overvallen door een enorm gevoel van nederigheid. Nederigheid tegenover de vele priemende ogen van hoogwaardige hertogen en koningen die weliswaar neerkijken op ons gewone stervelingen zonder blauw bloed in de aderen, maar waar tegelijk een diepmenselijk meevoelen in de ogen straalt. De ruimte is aangekleed in een edel aandoend scharlaken rood, dat de bezoeker hult in een waas van geschiedenis. De Vlaamse schilder Jan Kraeck, Italiaanse naam Giovanni Caracca (zo ging dat in die tijd), portretteert hier twee telgen van het hof van Savoye uit de 16e eeuw, Victor Amadeus I en de 18-jarige Karel Emanuel I. Diens vader, Emanuel Filibert, speelde een belangrijke rol bij het herwinnen van de gebieden van Savoye, dat halfweg de 16e eeuw bezet was door Frankrijk en hij toont hier zijn status in een portret van Giacomo Vighi, ook l’Argenta genoemd. Andere werken in deze zaal komen van Charles Dauphin en La Clementina, een schilderes uit Turijn die kon genieten van de bewonderende blik van Victor Amadeus II, de eerste uit de familie die zich koning mag noemen wanneer hij in 1713 de troon van Sicilië bestijgt.
Een van de opvallendste werken in deze zaal is echter geen schilderij maar een beeldhouwwerk. De buste van kardinaal prins Maurits van Savoye, gemaakt door François Du Quesnoy is werkelijk fijn gestileerd en brengt de verstilde witstenen blik helemaal tot leven. Al de werken in deze zaal wekken een soort ontzag op dat wij allang niet meer kennen: ontzag voor blauw bloed. Ontzag dat evenwel enkel en alleen te danken is aan de meesterlijke hand van de schilders die betaald werden om de adel edel te laten lijken.
Van zaal 1 naar zaal 2 duiken we dan in de duisternis. Letterlijk, maar ook een beetje figuurlijk. In deze prachtig halfverlichte ruimte worden, naar mijn gevoel, een aantal dingen nogal willekeurig bij elkaar gebracht. Een reeks codexen van de bisschop van Genève, de verluchting van enkele manuscripten van Karel I van Savoye, door Jean Colombe, miniaturen van Antoine De Lonhy, karton voor een glasraam… In feite wil men hier de open blik tonen van het hof in de 15e en 16e eeuw, de meer Europese smaak die zich uit in het mecenaat en de aanwezigheid verklaart van kunstenaars van velerlei afkomst, waar we hier enkele voorbeelden van te zien krijgen. Het geheel lijkt dan ook nogal onsamenhangend en laat me een beetje aan mijn lot over.
Het thema hofschilderkunst in de 16e en 17e eeuw, dat in de derde zaal wordt aangesneden, wordt geïllustreerd door twee doeken die elkaars absolute tegenpolen zijn wat betreft stijl, kleur, onderwerp, … simpelweg in alle facetten. De zaal wordt werkelijk gedomineerd door deze werken die alle aandacht opzuigen. Het schilderij van Antonio Tempesta, Toernooi op het kasteelplein van Turijn, werd gemaakt naar aanleiding van het huwelijk van Victor Amadeus I en Christina van Frankrijk, één van die politiek-strategische huwelijken die de macht van de familie kon uitbreiden. De kunstenaar slaagt erin om op een oppervlakte van slechts een goeie vierkante meter een sterk gevoel van ruimtelijkheid te creëren. Op de achtergrond van het doek staat het nieuwe hertogelijk paleis, aan de rechterkant het oude kasteel van de Acaja met de lange gang die de twee verbind. Op het plein is het toernooi aan de gang, gadegeslagen door de genodigden en andere toeschouwers. Het zijn de vele details die mijn blik vasthouden en telkens weer naar zich toetrekken. Tegenover het werk van Tempesta, dat in lichte en felle kleuren baadt, staat De kleine markt van Bassone, één van de schilders die profiteerde van de verandering van smaak van Karel Emanuel I. Hij zette zich in de jaren 1580 af tegen de heersende Venetiaanse meesters door de mode te volgen en Milanese kunstenaars zoals Veronese en Bassano tot hofschilders te promoveren. Dit schilderij overweldigt me helemaal, met de krioelende markt in hele donkere kleuren en de doorgang die zich een weg baant naar een prachtig verzicht op de streek. Contrasterend met het donkere geheel zijn de enkele figuren die zich in felle witte kleuren uit het doek lichten. De talrijke details grijpen je vast en kluisteren je aan dit wondermooie, beklijvende werk Ongetwijfeld één van de hoogtepunten van mijn bezoek.
In de volgende zaal voert het caravaggisme de boventoon, met De annunciatie van Orazio Gentileschi, één van de vroegste navolgers van Caravaggio, en Antiveduto Grammatica, die in twee werken de muzen Euterpe en Polymnia toont. Ze werken met vele, soms helle kleuren die tegen elkaar afsteken maar het nooit uitschreeuwen. Dat doen ook de portretten niet van de drie buitenlandse kunstenaars die men hier naast elkaar heeft gehangen ; De heilige Paulus van Claude Vignon, De heilige Johannes van Hendrick Terbruggen, en De heilige Hiëronymus van Jean de Boulogne. De jonge man tussen de twee oudere geeft het drietal een krachtige dynamiek. Los van mekaar waren deze werken me misschien niet opgevallen, maar hier geven ze blijk van een sombere dramatiek die spreekt uit de menselijke gelaatstrekken van de figuren. Uiterste waardigheid zonder arrogantie, medeleven zonder medelijden.
De Vlaamse meesters Van Dyck en Rubens laten me dan weer een beetje verweesd achter. De werken die hier getoond worden zijn aanwervingen vanaf het einde van de 16e eeuw tot III tot de 18e eeuw met vooral aankopen van Karel Emanuel. Zonder afbreuk te willen doen aan het ontegensprekelijke meesterschap van de kunstenaars, bekruipt me het vermoeden dat de rijke heren van Savoye vooral omwille van het prestige de bekende Vlaamse schilders in de collectie wilden. We zien hier onbekende, soms meer wereldse werken van bekende namen. Natuurlijk maken de imposante Hercules, en zijn vrouw Deiamira alles meteen weer goed. De typische Rubensstijl blijft steeds weer verwonderen en slaat ongetwijfeld elke bezoeker met verstomming.
De overdadige stijl van de barok en het classicisme ontmoeten elkaar in de volgende ruimte, die naar mijn gevoel overdreven werd volgestouwd. Prachtige werken zoals De vier elementen van Albani, Allegorie van de architectuur, astronomie en agricultuur van Domenico Zampieri of De heilige Johannes de Doper in de woestijn van Guido Reni verdienen een meer prominente plaats dan een beetje te verdrinken in de overvloed. De eerste twee werken (naast vele andere in deze zaal) zijn van de Bolognese school uit de 17e eeuw en kwamen in de gunst van kardinaal Maurits van Savoye (de man van de buste n zaal 1), die een voorliefde had voor symboliek ; De vier elementen en de Allegorie zijn hier goede voorbeelden van. Een ander werk dat zich hier zonder problemen staande houdt is De slachting van de Niobiden van Charles Dauphin, met zijn uitbundig barokke stijl waarbij de figuren in dramatische poses uit het doek lijken te vallen. Het is een prachtig en intrigerend want uiterst gewelddadig schilderij.
Alles welbeschouwd bleef dit echter een ruimte waar het me moeilijk viel om de aandacht echt te richten. Overdaad schaadt.
Gelukkig brengen de volgende ruimtes een soort van rustpunt met enkel stillevens en landschapsschilderijen. Het huis van Savoye heeft sinds Karel Emanuel I vanaf 1580 kosten noch moeite gespaard om stillevens te verwerven, zowel van buitenlandse origine als van eigen makelij, vooral uit de streken rond Rome en Napels. Hoewel ik onder de indruk ben van de weelderigheid en de precisie van de doeken, moet ik tot mijn spijt toegeven dat ik dit genre aan me moet laten voorbijgaan en benijd degenen die erdoor ontroerd worden. Hevig beroerd kan ik op mijn beurt wél worden door de landschappen die alle registers bespelen van heel vaag en donker tot soms verblindend helder. Gellée met Dageraad, Dughet, Van Vries, Mola met Idas en Lynceus, stuk voor stuk zuigen ze je blik op met een geweldige aantrekkingskracht.
Landschappen en uitzichten bleven ook in de 18e eeuw in de gratie van de Savooiaarden; ze vonden deze schilderijen uitermate geschikt voor de inrichting van hun (buiten)verblijven. Voor de paleizen gaven ze eerder de voorkeur aan lofschilderijen en religieuze taferelen. Een prachtig voorbeeld van het laatste is Salomon van Ricci, dat een plaats kreeg in het Koninklijk Paleis. De landschapsschilderijen die we hier te zien krijgen bestrijken dan weer een breder pallet dan die uit de 17e eeuw. Onder de nieuwbakken koning van Sicilië Victor Amadeus II werden allerlei urbanistische en architecturale werkzaamheden opgestart zodat het hof zich kon meten aan de grootste Europese hoofdsteden. Ook de smaak boog zich in die richting. Zo bleef het classicistisch geïnspireerde landschap in de mode en kunnen we de orkaan van Van Bloemen en de magnifieke zeezichten van Manglard bewonderen. Na langzaam kijken, steeds dieper, bevond ik me op een bepaald adembenemend moment volledig in het dreigende hart van de storm. Dennis Van Loo zet van hetzelfde landschap het ochtendgloren en de zonsondergang naast elkaar en doet me onwillekeurig mijmeren, op hetzelfde moment schiet de naam Monet me door het hoofd.
Zoals gezegd worden ook andere landschappen gesmaakt, geïnspireerd op de vernoemde werkzaamheden door het hof. En dan komen we uiteindelijk terecht bij Bernardo Bellotto, mededrager van de naam van de tentoonstelling. En het moet gezegd, zijn zicht op Turijn is werkelijk verbluffend. Ongelooflijk gedetailleerd, van de oevers net buiten de stad tot de wallen en de bouwwerven net binnen de slotgracht, het lichtspel van heel donkere hoekjes tot hagelwitte waslijnen en alle schakeringen ertussen, het klopt allemaal. Hiervoor was ik gekomen…
VN:F [1.9.1_1087]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.1_1087]
Sinds 27 mei kunt u in Het Paleis voor Schone Kunsten de retrospectieve tentoonstelling over het werk van Sophie Calle bezichtigen. Deze postmoderne Parijse kunstenares staat onder andere bekend om haar collages waarin ze fotografie met andere kunstvormen vermengt tot originele projecten. In 2007 vertegenwoordigde ze Frankrijk op de biënnale in Venetië en ze exposeerde in zowat alle grote galerijen ter wereld.
