Benieuwd welke toekomst is weggelegd voor de rock’n’roll in de 21e eeuw? Ga dan eens kijken naar Heavy Trash, de rockabilly band van Jon Spencer en zijn partner in crime Matt Verta Ray. Zij speelden op 15 januari in de AB en begeesterden in een dikke twee uur het publiek met een eclectische mix van rock’n’roll, blues, countrypunk, boogie, heel wat woogie, en nog wat duivelse gospel toe. Een pittig en bijwijlen beklijvende performance om het nieuwe jaar swingend in te zetten.

De Canadees Bloodshot Bill mocht als one-man-band de zaal opwarmen en dreef al snel de temperatuur op tot ‘swamp’ hoogte. Met gitaar, basdrum en cimbaal ging hij het publiek te lijf met rauwe, stampende rock’n’roll en pleegde een brutale/muzikale hold-up in de kleine, gezellige AB-box. Hij zong, brulde, schreeuwde, spuugde, jankte, rochelde, perste de woorden door zijn keelgat en klonk nu eens als Elvis, dan weer als een stuiptrekkende Popeye. Zijn sponsen kostuum van een bajesklant en het obligate kammetje maakten het plaatje compleet. Rock’n’Roll van de vuilnisbelt die het publiek wel kon smaken. Slecht was dit zeker niet, maar toch eerder een curiosum. Dan zou Heavy Trash wat later meer finesse tentoon spreiden- hoort u het ons zeggen?

Jon Spencer stond in 2002 nog op het podium van Pukkelpop met de toen enorm populaire en ondertussen legendarische Blues Explosion, de groep waarmee hij doorbrak. De groepsnaam bleek goed gekozen ; de muziek is een typische fin de siècle versie van de blues, ontdaan van alle franjes en zéér explosief. De muziek van Heavy Trash is dat ook, maar het klinkt een stuk beter dan de naam zou doen vermoeden. Na het titelloze debuut in 2005, zijn de heren met ‘Midnight Soul Serenade’ aan hun derde langspeler toe. Een uitstekende plaat, die nu in België is voorgesteld met een uitstekend concert. Al moet gezegd dat pas vanaf de bisnummers het gaspedaal volledig werd ingedrukt. Gelukkig betrof het eerder een tweede ronde, die net zolang duurde als de eerste.

Met een energieke Sam Baker aan de drums en een guitige maar zeer ervaren Simon Chardiet aan de contrabas, kwam Heavy Trash beslagen op het podium. Jon Spencer had zijn akoestische gitaar omgegord, Matt-Verta Ray stond in voor de elektrische solo’s waar de geest van Tom Waits steeds doorheen klonk. Van instrumentenwissels was gedurende heel het optreden geen sprake, een zeldzaamheid tegenwoordig en tegelijk een verademing. Het decor van met sterretjes behangen gordijnen en plafonds, samen met de sound, de galmende microfoon, de kostuums en de vetkuiven van het viertal deden de hele zaal terechtkomen in de fifties.

Opener Say Yeah uit het eerste album zette meteen de toon en dat advies werd gretig gevolgd door de aanwezigen. Kreten à la oh yeah, allright en amen vlogen telkens weer in het rond, gevolgd door een stevige ‘thank’y’all’ van de man zelve, met een zweem van Elvis in de stem. Nieuwe songs van ‘Midnight Soul Serenade’, zoals Good Man, Nervis en (Sometimes you got to be) Gentle bleven goed overeind tussen het wat oudere geweld. Jon Spencer en maats creëren een soort van gecontroleerde chaos in hun muziek, met heel wat ritmeveranderingen en uitstapjes naar andere genres zoals country en zelfs punk, en dat allemaal binnen één song. Vandaar misschien de naam Heavy Trash? ‘Niet voor puristen’, schreef het weekblad Humo over de groep. Soms werd de muzikale anarchie inderdaad wat bevreemdend (bij The Pill), maar dat werd snel weer rechtgetrokken, zoals via de pittige blues Bumble Bee (ook een nieuwe). Een lang uitgesponnen In My Heart was de ideale aanloop naar de encores en gaf het optreden wat het nodig had: ziel en begeestering. In deze zweterige ballad toonde Jon Spencer zich een blanke James Brown en predikte vol overgave over de liefde. Fenomenaal. Gedurende de hele bisronde werd het opgezweepte publiek bedacht met nog een portie rock’n roll en zelfs swing van de zuiverste soort, waarbij drummer en bassist vooraan kwamen meezingen in een enthousiast kwartet bij Left Foot Boogie. Bij een volgende passage van Jon Spencer zal ik ongetwijfeld weer vooraan in de zaal te vinden zijn.

Dat de film net nu wordt uitgebracht is mede te danken aan de klimaatconferentie van de Verenigde Naties die plaatsvindt in het Deense Kopenhagen van 7 december tot 18 december 2009.

Klik hier om de embedded video te bekijken.

Toen ik op een zonnige middag naar Bozar wandelde om het werk van Calle te bekijken, was dat dan ook met hooggespannen verwachtingen. Wie vanuit het drukke Centraal Station komt, valt de stilte en de rust in het momunementale gebouw meteen op.  Dat gevoel wordt nog intenser nadat ik langs de witte gordijnen de tentoonstellingsruimte binnentreed. Behalve de toezichters is er bijna niemand, wat de indrukwekkende stilte die uitgaat van de eerste zaal nog versterkt.

De tentoonstelling omvat een twintigtal projecten en is in omgekeerd chronologische zin opgebouwd; we maken dus eerst kennis met haar laatste werk uit 2008 en we eindigen in 1959. In bijna alle zalen worden we begeleid door de zachte stem van Frédéric Mitterand die ons in het Frans over Sophie Calle vertelt. Zijn bijdrage is niet essentieel voor de expositie zodat wie geen Frans begrijpt niets hoeft te missen van de originele en interessante collecties. Het geluid van de stem is bovendien erg stil zodat deze nooit storend wordt en het gevoel van stilte niet bedreigt. Op drukkere momenten is deze bijdrage waarschijnlijk nauwelijks hoorbaar.

In de eerste zaal vinden we de collectie Pôle Nord (2008) die ze maakte twee jaar na de dood van haar moeder.  Een inscriptie bovenaan de linkermuur vertelt ons dat ze het portret en enkele juwelen van haar moeder op de Noordpool heeft begraven. Daarmee wekt ze onmiddellijk  nieuwsgierigheid op: waarom doet ze dat dat en hoe brengt ze zoiets in beeld? Sophie Calle toont ons eenvoudige beelden door de patrijspoort van haar schip. Het zijn op het eerste zicht banale beelden maar door hun samenhang in deze collectie worden ze bijzonder. In de laatste foto van deze reeks is vooral het contrast tussen de witte sneeuw en de juwelen en de foto van de lachende vrouw erg aangrijpend. Aan de rechtermuur staat alleen een klein TV-scherm met beelden van het Poollandschap. Deze prachtige beelden versterken het gevoel van isolement en desolaatheid die het hele project kenmerken. Toch valt er op deze zonnige dag net iets teveel licht door het glazen plafond zodat het beeld op de TV onscherp is.

Verderop in de zaal vinden we een serie teksten en foto’s over haar reis naar Berck (2005). Het speciale aan dit reisverslag is dat ze haar bestemming laat afhangen van een waarzegster. Dat thema van toeval vinden we ook in enkele andere reeksen terug.  Opvallend is dat ze de handen en de kaarten van die waarzegster een prominente plaats in de collectie geeft en ook dat ze enkele schijnbaar banale beelden opneemt. Zo zien we de foto van een kennis die ze toevallig tegenkomt op het Parijse Gare du Nord. Toch is hij belangrijk omdat hij haar verder op weg helpt met haar reis. Calle gebruikt meer dan alleen teksten en foto’s in haar werk. Hier neemt ze een kitscherig neon-licht met de plaatsnaam Berck op en centraal in de collectie staat een TV-scherm waarop beelden van Berck te zien zijn.

Tegenover deze collage toont Sophie Calle ons een werk over haar reis naar Lourdes. Opnieuw was het dezelfde waarzegster die Calles reisdoel bepaalde. Ook hier biedt ze ons meer dan alleen foto’s: de toeschouwer moet de inscriptie op de muur, het neon-licht, de begeleidende teksten bekijken. Een erg geslaagde foto uit de collectie Où et Quand? Lourdes (2006) is haar zelfportret als Bernadette Soubirous, de vrouw aan wie de Maagd Maria in Lourdes verschenen was en die zo de grot van Lourdes  wereldberoemd maakte.

Een opmerkelijk stuk uit dit werk is een verzameling van ziektenamen waarvoor men in Lourdes kwam bidden. Zeer leuk in deze collage is een hologram met de vraag wat uw band is met de Maagd Maria. Afhankelijk van je gezichtspunt, komt het enige juiste antwoord. Spelen met gezichtspunten doet ze graag en in dit project is dat niet anders. Er gaat een respectvolle en eerbiedige sfeer uit van het geheel. Sommige foto’s suggeren wel dat ze misschien een haat-liefde verhouding heeft met deze uitwas van het katholieke geloof maar nergens wordt dat expliciet duidelijk gemaakt. Afsluiten doet ze met een zelfportret dat een beetje vreemd belicht is met daarop de zwarte letters geplakt: rentrez-vite.

De meest beklijvende installatie is Pas pu saisir la mort (2007) in zaal 3. Calle toont ons TV-scherm met beelden van haar moeder op haar sterfbed. De vrouw beweegt amper en ook het camerastandpunt blijft vast. Je ziet daardoor de handen van de dokter en de verpleegster, je ziet een klein stoffen popje dat naast haar gelegd wordt.  Meer zie je niet: de camera blijft onbeweeglijk staan. De zaal waarin het werk staat, versterkt het effect van deze bijdrage: in deze zaal is het plafond laag en is er geen natuurlijk lichtinval langs het plafond zoals in de andere zalen.

Verder in de tentoonstelling vinden we het werk Mother (2007). Het is zoals vaak in het werk van Calle erg minimalistisch opgebouwd uit eenvoudige elementen maar het laat een erg sterke indruk na. Links en rechts heeft Calle verschillende bordjes met daarop de tekst ‘souci’geplaatst. Dat waren de laatste woorden van haar overleden moeder. Midden in de ruimte ligt een soort grafsteen met alleen de tekst ‘Mother’ erop.

Sophie Calle speelt graag met het thema van zien en gezien worden. In een van haar bekendste werken laat ze zich (één dag lang) schaduwen door een detective-bureau: Duluc détectives. Normaal gaat een fotograaf zelf op zoek naar beelden: hier gaat Calle dus omgekeerd te werk.    Het resultaat van die schaduwopdracht verzamelt ze in La Filature (1981). Twintig jaar later doet ze dat nog eens opnieuw in Vingt ans après (2001).

In enkele andere werken focust ze op één object waarvan ze dan allerlei associaties en beelden in haar collectie toont.  Het centrale object in Gotham Handbook is een telefooncel en alles wat daarrond gebeurt. Ook bedden nemen een belangrijke plaats in Calles werken. Hiermee suggereert ze meestal intimiteit en openhartigheid.  In een ander werk Le Carnet d’Adresses is een gevonden adresboekje het centrale object. In plaats van het terug te geven aan de eigenaar probeert ze via de contacten uit dat boek een beeld te krijgen van wie de eigenaar is.

Vreemder wordt het wanneer ze focust op één enkele persoon. In het werk No Sex Last Night (1992) krijgt de toeschouwer een road-movie waarin haar relatie met haar vriend Greg Shephard centraal staat. De aftakeling van hun relatie wordt tijdens deze 72 minuten durende film erg aangrijpend in beeld gebracht. De installatie Le Confessionnal (1979) is gebaseerd op het achtervolgen van een toevallige voorbijganger, wat haar tot in Venetië brengt. Het werk bestaat niet uit reisfoto’s of een reisverslag maar uit een inscriptie en een biechtstoel.

Vele werken zijn duidelijk autobiografisch en hebben soms met haar eigen uiterlijk te maken . Zoals het werk Les seins (2001) waar ze trots haar boezem toont die na jarenlange frustratie eindelijk groter geworden is. Le Nez (1967) is gebaseerd op het feit dat haar grootouders haar naar een plastische chirurg wilden sturen.

Toch stelt ze niet alleen autobiografisch werk tentoon.  In Gotham Handbook (1994) speelt ze een fictief personage op basis van aanwijzingen van de schrijver Paul Auster. In een ander werk, Les Dormeurs (1979), staat niet zijzelf centraal maar wel de vele mensen die ze tijdens hun slaap in haar bed fotografeert. In Douleur exquise (1984) verwerkt ze een persoonlijk verdriet door aan andere mensen te vragen wanneer ze het meest geleden hebben. Deze reeks foto’s geeft hun antwoorden.

Ook humoristisch werk komt aan bod op deze retrospectieve expositie. Het werk Voyage en Californie (1999) onstond naar aanleiding van een brief van een onbekende. Zijn relatie was beëindigd en hij wilde de rouwperiode in het bed van Calle doorbrengen. Zij kiest er echter voor om haar beddengoed naar hem op te sturen. Ze maakt op basis hiervan een kunstwerk: in het midden van zaal 5 zie je een groot postpakket op de grond liggen.

Calle oordeelt niet maar observeert en focust. Bovendien zijn haar collecties vaak complex en opgebouwd uit verschillende elementen en betekenislagen.  Al deze elementen maken haar werk zo sterk: de bezoeker kan het hele werk in zijn geheel bekijken en vervolgens  de verschillende elementen waaruit een bepaald werk is opgebouwd ontleden. Daarna is het aan de kijker om er een betekenis aan te geven.   Al gebruikt ze eenvoudige invalshoeken en eenvoudige beelden, haar werk is nooit banaal. Er gaat een aangename subtiliteit van uit. Steeds weet ze de nieuwsgierigheid en de aandacht van de toeschouwer te trekken.

Calle speelt graag detective en onderzoekt zichzelf en de vele objecten die haar omringen erg grondig. Haar onderwerpen en inspiratiebronnen zijn alledaags maar origineel uitgewerkt. Een toevallige ontmoeting, een waarzegster, een gevonden adresboekje,…alles kan als inspiratiebron gebruikt worden. Ze slaagt erin om te blijven verrassen.  Zo laat ze ons regelmatig binnenkijken in erg intieme aspecten van haar leven. In het werk Gotham Handbook (1994) wordt ze dan weer een fictief personnage, een rol die detective-auteur Paul Auster voor haar bedacht heeft. Ze doet de toeschouwer steeds nadenken over identiteit, relaties, over fictie, over kunst en over het alledaagse leven.

De laatste ruimte voor je de tentoonstelling buitengaat is leeg en dat is erg toepasselijk. Tijdens de uitgebreide reis langs allerlei indrukken, is deze lege ruimte een laatste moment van rust, waarin ik nog even kan overlopen wat ik gezien heb vooraleer ik buiten ga, het drukke Brussel in. Al kijk ik nu alerter en bewuster naar mijn omgeving.

De tentoonstelling vindt plaats in de het Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, Brussel. Het Centraal Station is vlakbij.  Tot 13 september kunt u er nog genieten van de installaties en collages van Sophie Calle. Ook voor kinderen is een speciaal programma voorzien. Dindsdag tot zondag geopend van 10 tot 18u en donderdag van 10 tot 21u. Op maandagen gesloten.  Tickets voor volwassen kosten 8€.  Voor meer informatie kunt u surfen naar www.bozar.be of bellen naar 02 507 82 00.

Pieter Lefebvre

Het dient gezegd, Slumdog Millionaire zal, ook voor mezelf, de annalen ingaan als één van de beste filmen van het afgelopen jaar. Anderhalf uur voortreffelijke cinema, van het beste dat er te zien valt. Het opgroeien in de sloppenwijk, het gedwongen bedelen, het overleven als straatjongen in de grootstad,… Het lelijke mooi in beeld gebracht, met lach en traan doorspekt. Prachtig, schitterend, superlatieven schieten te kort. Waarom het laatste halfuur dan deze intense indrukken diende uit te wissen met een Hollywoodiaans staaltje feel-good cinema blijft mij dan ook een raadsel. Toegegeven, de verfilming van een boek is aan regels gebonden, doch hadden ze er hier gerust eens in de positieve zin kunnen van afstappen. Voor mijn part mocht het hele Millionaire-gedeelte gerust achterwege worden gelaten, de flash-backs waren genoeg verhaal op zich. En zelfs beter… Tergend die laatste minuten film, met de zo totaal onverrassende laatste vraag die de eerste (zie begingeneriek) clichématig kracht diende bij te zetten, de protagonisten die zich uiteindelijk van hun beste kant laten zien, de allusies op fraude die plotsklaps verdwijnen,…

-All well that ends well-

Een knagend gevoel, na anderhalf uur verrassende cinema. Het sociaal geïnspireerde verhaal zo onderuit halen, mij kan het niet bekoren. De idee van de lotsbestemming is er één waar je een verhaal aan kunt ophangen, maar overdaad durft al eens schaden. Te veel van het goede met twee verhaallijnen die – het laatste half uur duidelijk – naar een happy end in die zin toewerken.

Wat herinnert de bioscoopbezoeker zich uiteindelijk? De schrijnende toestand waarin opgroeiende sloppenwijkjongeren verkeren, of hoe iemand door lotsbestemming alle vragen weet in een quiz en uiteindelijk zijn geliefde in de armen sluit? Of beter, wat zou hij zich moeten herinneren?

Al bij al, het moet nogmaals gezegd, een goede film. Het overdadige einde doet hem echter de duimen leggen voor parels als “Cidade de Deus”.

Ben ik een cynicus als ik dat een gemiste kans vind?