Niets – of toch weinig – van dit alles in de laatste “oog in oog”. De show maakte voor één keer plaats voor een goed gemodereerd debat, afgewisseld met iets luchtigere neveninterviews, die een wezenlijke bijdrage leverden. De tegenover elkaar staande pepiters maakten plaats voor de symbolische rondetafel en de agressieve interviewer werd omgewisseld met een verzoenend moderator. Het gevolg hiervan is een veel aangenamere sfeer, en bovendien eentje waarin misschien sneller tot overeenstemming wordt gekomen. Een verademing ook voor de kijker, daar die anders het idee zou beginnen krijgen dat politiek is verworden tot loutere oorlogsvoering.

Is deze kijker echt zo op sensatie en conflict belust, of wordt hij misschien door de mediabonzen onderschat? Politieke berichtgeving zou toch een bepaalde sérieux mogen meekrijgen, en zelfs als men de minder geïnteresseerde burger wil bereiken, moet dat toch op een andere manier kunnen dan steevast de akkefietjes uit te vergroten of schandalen te zoeken. Ach, geen nieuws is goed nieuws en niemand is geïnteresseerd in wat goed loopt. Tenminste, dat is het uitgangspunt geworden in de journalistiek. In een overmatig gemediatiseerde wereld ontstaat dan ook de indruk dat ook op politiek vlak niets nog goed loopt.

Dat neemt niet weg dat binnen de partijpolitiek het zoeken naar oplossingen nog steeds constructiever werkt dan het zoeken naar conflict. Ze worden hierin dezer dagen echter niet geholpen door de media. Almaar nadrukkelijker moeten politici zich profileren in een klimaat waarin conflict centraal staat. Het werkt een instabiele situatie als degene waarin de Belgische politieke wereld zich bevindt enkel maar in de hand. Laat daarom maar “oog in oog” voortaan als voorbeeld dienen. Weg met de grote ego’s op televisie nog meer legitimiteit te verschaffen, welkom inhoud en sereniteit!

Hoe lang zal het duren eer op basis van dergelijke tegenstellingen een regering wordt gevormd? En voor de cynicus, hoe lang dan eer in zulk vijandig klimaat er weer de stekker wordt uitgetrokken? De vicieuze cirkel waarin ons land zich bevindt wordt door de burger zelf in de hand werkt. Deze vraagt zich immers telkens terecht af wat de zin van dit alles nog is, na zoveel opeenvolgende nutteloos gebleken machtswissels. Vervolgens gaat hij toch maar weer braaf – want verplicht – stemmen. Vanuit een gevoel van teleurstelling gaat die stem dan naar radicale verandering en wie het best op dat gevoel wist in te spelen met een alternatieve, uitgesproken en rechtlijnige visie, verwordt tot koningsmaker van de verkiezingen.

De geschiedenis heeft reeds vele van deze koningsmakers gebaard. Veelal was het de bode van verandering, doch veelal niet in positieve zin. De aandachtige lezer denkt hierbij misschien spontaan aan bepaalde personen binnen de vaderlandse en internationale geschiedenis, en niet aan deze of gene partij. Personencultus is in deze dan ook belangrijker dan partijpolitiek. FPÖ, LPF, en PVV zijn voorbeelden van partijen in het buitenland van wie de naam de meesten onder ons niet onmiddellijk een belletje doet rinkelen, doch iedereen kent Jörg Haider, Pim Fortuyn en Geert Wilders.

Hetzelfde geldt in België voor LDD en VB. Sinds kort hebben respectievelijk Dedecker en De Winter echter gezelschap gekregen. In zoverre zelfs dat zij politiek irrelevant geworden zijn. De derde éénmanspartij, die er vroeger geen was, betreft de N-VA. Het ene boegbeeld is het andere natuurlijk niet. Bart De Wever heeft net zo veel gemeen met pakweg een Dedecker of Fortuyn dan een kat met een hond. Hetzelfde geldt voor aller respectievelijke politieke partijen. Niettegenstaande zijn ze toch één voor één de gepersonifieerde versie van hun politieke partij. De stemmen die morgen geteld worden voor de N-VA zijn dan ook in het gros van de gevallen stemmen voor de persoon Bart De Wever, en slechts in mindere mate voor de partijpolitieke visie van de N-VA.

Dit is een reeds beproefd recept tot ontgoocheling achteraf. Zijn radicale visie is immers niet gestoeld op constructieve dialoog en kan de vicieuze cirkel van instabiliteit derhalve geen halt toeroepen. Ofwel breekt De Wever met zijn radicale visie en verliest hij alle geloofwaardigheid (en daarmee in de toekomst zijn kiezers), ofwel is een nieuwe regering met hem erin dood geboren. In het laatste geval is het terug naar af binnen afzienbare tijd, en dan is het slechts wachten op een nieuwe De Winter, Dedecker of Bart De Wever die de misnoegde kiezers weet naar zijn hand te zetten. Studies geven aan dat vooral deze kiezers zouden thuis blijven wanneer de stemplicht wordt afgeschaft. Het overwegen waard ?

Hun 144 pagina’s tellend werkstuk zou naast duiding ook enkele belangrijke nieuwe elementen uit het onderzoek herbergen. Voor deze informatie zal de particulier echter wel (en dit vanaf vanaf 5 maart) een kleine vijftien euro moeten ophoesten, al kan die daags nadien wel reeds een exclusieve voorpublicatie meepikken in Het Belang van Limburg. Het zou mogelijks een mooie stijging van de oplage betekent hebben, ware het niet dat de ouders van de slachtoffers dit te elfder ure aan de oren was gekomen. Daags voor het verschijnen betekenden de ouders van de vermoorde slachtoffers bij de rechtbank van eerste aanleg dan ook een eenzijdig verzoekschrift tot stopzetting van de publicatie. De voorzitter van de rechtbank nam de redenering van de verweerders over en achtte de klacht ontvankelijk. Het boek kon desgevallend niet onmiddellijk op de markt terecht komen.

Op basis van twee motiveringen werd de geviseerde uitgeverij N.V. Linkeroevers in het ongelijk gesteld. De ouders van Shana Appeltans, Kevin Paulus en Annick Van Uytsel hebben namelijk op geen enkel ogenblik toelating verleend om gebruik te maken van de foto’s dewelke hun overleden kinderen afbeelden. Bovendien bleken in het boek details vermeld uit het gerechtelijk onderzoek die nooit eerder werden gepubliceerd. In die zin zou publicatie een schending van het geheim van onderzoek inhouden. Een voorlopig verbod werd desgevallend opgelegd, op straffe van het betalen van een dwangsom bij niet naleven van dit verbod. Aangezien het voornemen bestond om daags nadien over te gaan tot publicatie, werd dit verbod tevens opgelegd na eenzijdig verzoekschrift, bij reden van hoogdringendheid en volstrekte noodzakelijkheid. Een loutere dagvaarding in kort geding zou immers de publicatie van het boek niet belet hebben.

Om de rechtsgrond te staven gaat de magistraat vooral in op artikel 10 van de Auteursrecht dewelke zich o.a. uitspreekt over de bescherming op het recht van afbeelding. Deze stelt dat een derde niet het recht heeft een portret te reproduceren zonder toestemming van de geportretteerde of diens rechtverkrijgenden. Het feit dat deze foto’s reeds eerder in de media zijn verschenen is geen afdoende argument ter reproductie, daar een eerdere toestemming steeds bijzonder is en steeds mag worden ingetrokken. De rechtbank stelt ook dat niet overtuigend kan worden beargumenteerd dat het recht op informatie van de publieke opinie zou volstaan ter verantwoording van de publicatie. Een belangrijke nuance hierin betreft dat recht op afbeelding verloren kan gaan wanneer de beeltenis strekt tot informatie van het publiek, maar bijvoorbeeld niet wanneer commerciële doeleinden het uitgangspunt zijn. Dit is vooral van belang wanneer men de berichtgeving in de geschreven pers vergelijkt met wat uiteindelijk in het boek zou komen te staan. Binnen de termijn van zeven dagen werd ook de dagvaarding betekend teneinde een tegensprekelijke procedure te kunnen voeren. De betrokken uitgeverij wachtte deze echter niet af en besloot het boek niet te laten verschijnen, uit respect voor de nabestaanden.

Waarschijnlijk scheelt het een hap op de borrel van beide auteurs, maar hebben zij hier nu ernstige deontologische fouten begaan? Met recht en rede kan men hen in ieder geval verwijten hun intenties niet te hebben overgemaakt aan de ouders van de slachtoffers in de zaak Janssen. Of het een voldoende argument is om hun integriteit als journalist in vraag te stellen is natuurlijk een ander paar mouwen.

Wanneer men de het beslag goed leest, kan men tussen de lijnen ontwaren dat uitzonderingen hadden kunnen gelden voor journalistieke stukken. Indien hun nieuwe bevindingen in de krant zouden worden gepubliceerd, eventueel met de gewraakte foto’s, waren deze beschermd onder het recht op informatie voor het publiek. Het geheim van onderzoek geldt immers enkel voor justitie, en de persvrijheid is nog steeds belangrijk genoeg om toe te staan dat lekken kunnen worden gemeld aan het publiek. Het schoentje wringt hier echter omdat commerciële doeleinden worden nagestreefd. Het commercieel motief is duidelijk wanneer men informatie in boekvorm giet en te koop aanbiedt. Het vermelden waard is dat, mits toestemming van de ouders, en na afloop van het gerechtelijk onderzoek, het boek allicht wel mag verschijnen. De verkoop zal dan echter, en met grote waarschijnlijkheid, minder gunstig uitdraaien.

Noem het dus maar gerust opportunisme, en niet journalistiek. Want journalistieke stukken worden wel degelijk goed beschermd, wanneer ze via de pers het publiek bereiken. Maar uiteraard niet het exploiteren van informatie, dat “graantje willen meepikken” wanneer de hysterie toeslaat. Deze zaken kunnen en mogen gerust aan banden gelegd worden. Niet dat deze journalisten daarom geen goede journalisten zijn. Integendeel, een pluim op de hoed voor het vergaren van niet eerder gepubliceerd materiaal. Alleen jammer dat ze dit niet met ons wouden delen op het moment zelf. Tijd genoeg nog na de mediastorm om een boek te schrijven me dunkt…

Laat het duidelijk zijn. Hopelijk komt elke betrokken partij hier voorts ongeschonden uit. De ouders hebben de sereniteit verkregen die ze zochten, de journalisten informeren ons in de toekomst terstond, en de uitgever zal misschien voortaan toch even de betrokken partijen contacteren alvorens een boek te publiceren. Handelen zoals een goede huisvader het betaamd dus. Het zal tot betere resultaten leiden dan het wachten op een juridisch kluwen dat in werking wordt gesteld wanneer men dit even vergeet te doen.

Media&Journalistiek in Vlaanderen

Met deze opdracht sloot ik het vorige jaar af.

Bij deze wil ik jullie het besluit niet onthouden,

aangezien ze een analyse van bronnenmateriaal bevat…

Besluit:

Het dient niet te verwonderen dat men voor een meer “in-depth” analyse van dit verhaal maar beter grijpt naar een zogenaamde kwaliteitskrant. Enkel De Morgen en De Standaard brengen consequent eigen stukken. Andere dagbladen nemen gretig de persberichten van Belga over of gaan vissen in de vijver van hun zusterbladen. Dit ligt in lijn met hun marktmodel. Zowel De Standaard als De Morgen mikken op de meerwaardezoeker, op de lezer die net dat ietsje meer wenst te vernemen. Een krant als De Tijd brengt ook wel verslag, maar focust nog steeds meer op zijn core-business, zijnde economische berichtgeving. Kranten als HBL, GVA, HLN en NB zijn in grote mate gericht op regionale berichtgeving en snelle, ongecompliceerde nationale berichtgeving. Tijd en budget worden verdeeld navenant deze prioriteiten, waardoor het enkel voor DM en DS relevant wordt dieper in te gaan op de materie in kwestie. Volgens een eigen ideologische visie gaan zij actief om met de berichtgeving van de persagentschappen, waardoor de berichtgeving niet alleen gevarieerder wordt, maar ook nieuwe zaken aan het licht komen.

Dat dit niet op gelijkaardige wijze moet gebeuren wordt in deze zaak bewezen. Daar waar DM vooral aanvankelijk met de meeste primeurs gaat lopen, en zeer actief op zoek gaat naar nieuwe potentiële aantijgingen, stelt DS zich iets democratischer op door op gepaste tijdstippen de tegenpartij of zijn voorstanders aan het woord te laten. Deze minder eenzijdige kant van het verhaal past helemaal in de geest van de kwaliteitsjournalistiek, die via zo objectief mogelijke berichtgeving de burger dient te informeren. DM bewijst echter andermaal dat de tabloidisering gestaag zijn opwaarts verder zet binnen de kwaliteitspers, door slechts de meest sensationele zijde van het verhaal te (willen?) belichten. Toegegeven, een actieve zoektocht naar potentieel bezwarend materiaal zorgt voor een meerwaarde, doch hoeft men zich hierin niet te verliezen door slechts dat aspect op de voorgrond plaatsen. Een verontwaardigd burger is misschien een betere potentiële klant, zal misschien meer geneigd zijn het verdere relaas te volgen, doch schept dergelijke aanpak geen compleet beeld van de zaak. Op deze manier verloopt het proces van rechter De Tandt reeds in de pers op een oneerlijke manier, iets waartegen ze zich nu met recht verzet.

De informatie die DM in deze aanvankelijk verzamelde werd dus uitstekend aangevuld door DS, wat een combinatie van de twee als leidraad in deze zaak tot het te verkiezen bronnenmateriaal maakt.

Van Kelecom Joris